Underground, piraci i walka z systemem. Drugie oblicze telewizji

Duże, znane, dobrze zorganizowane, a przede wszystkim legalne stacje to tylko jedna z twarzy telewizji. Jej drugie oblicze stanowią stacje pirackie, “undergroundowe”, a także przekazy wyemitowane dzięki przejęciom sygnału. Czym była piracka telewizja, czemu służyła i co się z nią stało?

Jak zdefiniować legalną stację telewizyjną? Spróbujmy następująco: jest to stacja operująca w paśmie przyznanym jej przez krajowy organ zajmujący się telekomunikacją, działająca zgodnie z ustawodawstwem radiowo-telewizyjnym oraz przestrzegająca (a przynajmniej starająca się przestrzegać) wytycznych Rady Etyki Mediów lub jej krajowego odpowiednika. Stacja piracka to zazwyczaj jej dokładne przeciwieństwo.

Początki telewizyjnego podziemia

Pirackie stacje mają długą historię, zaczęły bowiem istnieć już w okresie królowania radia. Amatorzy nadawali własne audycje bez pozwolenia władz, korzystając najczęściej z nadajników własnej roboty. Najsłynniejszą stacją radiową, która w Polsce została uznana za nielegalną (i której słuchanie było surowo karane), było finansowane przez Kongres Stanów Zjednoczonych antykomunistyczne Radio Wolna Europa. A co z telewizją?

Historia tego medium zaczyna się w Stanach Zjednoczonych – i tam też należy szukać pierwszych pirackich stacji telewizyjnych. Nie są to stacje, które operują w systemie pozbawionym regulacji dotyczących nadawania sygnału telewizyjnego. To stacje działające w systemie mającym te regulacje, ale świadomie postępujące wbrew nim.

Videofreex to trzyosobowa grupa pionierów nielegalnego nadawania, która na początku lat 70. ubiegłego wieku pragnęła „zdemokratyzować” rynek zdominowany przez korporacyjne stacje. Pierwszy telewizyjni piraci chcieli przyczynić się do powstania stacji o mniejszym rozmiarze i zasięgu, bardziej osobistych, pokazujących więcej punktów widzenia. Działali w myśl ideologii „partyzanckiej telewizji”, która pojawiła się wraz z wypuszczeniem na rynek taniego sprzętu do nagrywania: wykorzystującej wczesne taśmy magnetyczne kamery Portapak.

Videofreex stworzyli Lanesville TV: działającą przez osiem lat lokalną telewizję nadającą amatorskie programy własnej produkcji. Była to stacja drobna i stosunkowo nieszkodliwa, nie wywoływała więc kontrowersji. Nie naruszała praw autorskich i propagowała kreatywność, toteż spotkała się z ciepłym przyjęciem, a na dodatek zaczęły ją wspierać organizacje kulturalne.

W miarę jak technologia rozwijała się i stawała się coraz bardziej przystępna, pojawiały się projekty o wiele bardziej szkodliwe – przynajmniej z perspektywy legalnych stacji. W 1978 r. na paśmie nowojorskiego Channel 7 wyemitowano m.in. firm pornograficzny „Głębokie gardło”. Wydarzenie to zwiastowało nie tylko nadejście telewizji gwałcących prawa autorskie, lecz również pojawienie się ryzyka przejęcia sygnału przypisanego legalnej stacji.

Wrogie przejęcia

W epoce analogowej telewizji piraci wykorzystywali pasma przypisane konkretnym stacjom nie tylko po to, aby nadawać programy, które sami chcieliby oglądać. Ich celem często było samo zajście za skórę licencjonowanym nadawcom.

Najbardziej znany przypadek wrogiego przejęcia sygnału telewizyjnego pochodzi z roku 1987; emisję programów w dwóch chicagowskich stacjach przerwała wówczas nielegalna i mocno surrealistyczna audycja. Człowiek w masce Maxa Headrooma – postaci z popularnego satyrycznego serialu science fiction – pojawił się w paśmie WGN-TV. Nielegalne nagranie zostało szybko przerwane przez ekipę techniczną WGN. Piratowi nie udało się wyemitować dźwięku, więc jego cel początkowo był nieznany.

„Max” powrócił po trzech godzinach, tym razem z udźwiękowieniem, w stacji WTTW-11. Przejęcie trwało około półtorej minuty i sądząc z chaotycznego, pełnego nawiązań do telewizyjnych programów bełkotu, prawdopodobnie było celem samym w sobie. Audycję uznaje się za najsłynniejszy i najdziwniejszy przykład przejęcia sygnału w historii telewizji, choć nie był to przypadek odosobniony.

Wtargnięcia w sygnał zdarzały się wielokrotnie, lecz zwykle miały wyraźniejszy cel. W 1986 haker przedstawiający się jako Captain Midnight na pięć minut przejął sygnał HBO, wyświetlając planszę z tekstem krytykującym stację za zbyt wysokie opłaty abonamentowe. W 1987 Thomas Haynie, technik chrześcijańskiej sieci Christian Broadcasting Network, zakłócił emisję programów Playboy Channel i Exxxtasy Channel, nawołując lubieżników do skruchy i żalu za grzechy. Obaj piraci zostali złapani i ukarani grzywną oraz policyjnym dozorem. Nie schwytano jednak osób odpowiedzialnych za przejęcie sygnału dźwiękowego amerykańskiej telewizji ITV w roku 1977; wtedy to zamiast regionalnych wiadomości, odbiorcy wysłuchali groteskowego „przesłania od kosmitów”.

Historia światowej telewizji pełna jest podobnych zdarzeń, zwykle dotykających mniejsze stacje. Dochodziło do nich często, ponieważ w czasach telewizji analogowej wtargnięcie w wybrane pasmo było stosunkowo łatwe: teoretycznie wystarczyło znaleźć właściwą częstotliwość i wyemitować sygnał o większej mocy, znajdując się w pobliżu nadajnika wykorzystywanego przez stację. W przypadku stacji kodowanych piratowi udałoby się tylko przerwać emisję programu, wywołując zakłócenia, lecz atak na stacje niekodowane pozwalał wyświetlać własne treści.

Z luki w technologiach korzystano również w krajach bloku sowieckiego, między innymi w Polsce. W 1985 r. grupa toruńskich naukowców na cztery minuty przejęła sygnał Telewizji Polskiej, nakładając na obraz napisy „Dość podwyżek cen, kłamstw i represji. Solidarność Toruń” i „Bojkot wyborów naszym obowiązkiem. Solidarność Toruń”. Do przejęcia sygnału użyto prostego nadajnika, telewizora oraz komputera ZX Spectrum. Podczas nadawania drugiej transmisji technicy zostali namierzeni i aresztowani; ukarano ich wyrokiem więzienia w zawieszeniu.

Gdzie się podziały pirackie telewizje?

W końcówce lat 70. nielegalna telewizja zaczęła rozkwitać w Kanadzie. Powstała sieć Northern Access Network, założona przez showmana Davida Brough. Podróżując ze swoim programem po wysuniętych daleko na północ miejscowościach, Brough zauważył, że nie dociera tam sygnał telewizyjny. Chcąc dać małym społecznościom dostęp do technologii, która stała się już standardem, zaproponował własne rozwiązanie: niedrogi system umożliwiający nadawanie programu telewizyjnego na niewielkich obszarach. Państwowa telewizja CBC odrzuciła inicjatywę, lecz Brough nie zamierzał się poddawać.

Piracka sieć NAN emitowała zarówno lokalne serwisy informacyjne, jak i nagrane na taśmach odcinki telewizyjnych programów. Pomimo walki z nielegalnym nadawaniem i nie zawsze udanych prób konfiskaty sprzętu sieć NAN rosła, a na dodatek bronili jej sami Kanadyjczycy. Z braku innego wyjścia programy Bougha – choć nie wszystkie – zostały zalegalizowane.

W latach 80. pirackie telewizje zaczęły rozkwitać na całym świecie. Jedną z bardziej interesujących była Telstar TV – brytyjska stacja wykorzystująca pasmo BBC2. Telstar działał wyłącznie nocą, po zakończeniu nadawania przez BBC, dzięki czemu nielegalna działalność długo – bo aż przez dwa miesiące – pozostała niezauważona przez władze.

Piraci działają do dziś, często w lepszej sprawie. W połowie roku 2013 wystartował nielegalny kanał 1st TV, nadający z RPA do ciemiężonego przez dyktatora Roberta Mugabe Zimbabwe. Stacja zaczęła nadawać niedługo przed wyborami prezydenckimi, a jej celem była prezentacja programu duszonej przez reżim opozycji. Założyciele pirackiej telewizji planowali utrzymać się na antenie przez miesiąc, jednak udało im się wytrwać dwa razy dłużej. Zgodnie z zapowiedziami nadawców 1st TV ma powrócić – w bardziej profesjonalnej formie.

 

Ale czy warto bawić się w nielegalną telewizję? Powszechnie dostępny Internet sprawił, że nawet dla technologicznych anarchistów zawłaszczanie sygnału przestało być atrakcyjne i opłacalne. O pirackich stacjach słyszymy rzadziej niż kiedyś… a jednak co jakiś czas powstają nowe, takie jak 1st TV.

Motywacje piratów są zróżnicowane, a dla wielu z nich wtargnięcie na cudze pasmo jest zwycięstwem samym w sobie. Można przypuszczać, że zjawisko telewizyjnego undergroundu nie zniknie, dopóki istnieć będzie sama telewizja.

Możliwość komentowania jest wyłączona.